Ortezy XXI wieku

Zaopatrzenie ortopedyczne jest integralną częścią prawidłowego, kompleksowego postępowania leczniczego i rehabilitacyjnego. Ma ono wiele zalet, m.in. kompensuje istniejące dysfunkcje narządu ruchu. Prawidłowo dobrane i zastosowane pozwala na znaczną poprawę stanu funkcjonalnego pacjenta, obniża też koszty leczenia, zarówno dla chorego jak i dla NFZ. Dodatkowo:

· poprawia sprawność funkcjonalną pacjenta z dysfunkcją narządu ruchu;

· zwiększa stopień samodzielności u osób z zaawansowanymi zmianami zwyrodnieniowymi i znacznym upośledzeniem sprawności ruchowej;

· skraca czas i poprawia skuteczność stosowanego kompleksowego leczenia;

· umożliwia prowadzenie rehabilitacji w warunkach ambulatoryjnych (ogranicza konieczność i potrzeby leczenia w warunkach szpitalnych;

· zmniejsza koszty leczenia – zmniejsza ilość stosowanych leków przeciwbólowych i przeciw zapalnych (i ilość powikłań po w/w lekach), zmniejsza ilość wizyt w poradniach specjalistycznych (ogranicza wydatki na dojazdy i czas poświęcony na dotarcie do specjalisty).

Obecnie nastąpiło znaczne rozszerzenie zastosowania, zmieniły się założenia i zasady doboru ortez. Cele podstawowe pozostały takie same, ale nadrzędnym stała się poprawa jakości i komfortu życia, poprawa sprawności fizycznej. Orteza nie tylko powinna poprawiać i kompensować istniejącą dysfunkcję narządu ruchu, ale również:

· pozwalać na kontynuację zatrudnienia lub umożliwiać podjęcie pracy (ogranicza w ten sposób świadczenia rentowe i umożliwia płacenie składek na świadczenia zdrowotne);

· umożliwić powrót do uprawianych sportów (zawodniczo i rekreacyjnie) – obecne ortezy są wynikiem wpływu indywidualnych ortez dla sportowców wyczynowych na tradycyjne zaopatrzenie ortopedyczne;

· umożliwić wykonywanie ulubionych prac i zainteresowań (prace działkowe, taniec, wyszywanie, polowanie, zbieranie grzybów, wędkarstwo, turystyka górska, jeżdżenie rowerem, robienie pierogów).

Aby zrealizować założone cele konieczny jest indywidualny dobór ortez dla danego pacjenta, z uwzględnieniem nie tylko rodzaju i stopnia zaawansowania zmian chorobowych, ale również:

· wieku pacjenta i jego planów na przyszłość,

· rodzaju wykonywanej pracy zawodowej,

· zakresu zainteresowań sportowych i hobbystycznych.

Zupełnie inna orteza i zasady jej stosowania będzie optymalnym rozwiązaniem dla 40–letniej urzędniczki z ulubionymi zajęciami w domu, aktywnego sportowo i towarzysko (tańce) 50–latka, 18–latka wybierającego przyszły zawód, czy intensywnie zarabiającego 30–latka.

W większości przypadków pacjenci (a często i lekarze) nie zdają sobie sprawy z istnienia i ewentualnej dostępności dla nich środków zaopatrzenia ortopedycznego. W związku z powyższym istnieje konieczność zobaczenia i przymierzenia określonej ortezy przez pacjenta. W każdej grupie ortez i aparatów (przyporządkowanych jednemu numerowi w wykazie kodów sprzętu ortopedycznego opracowanym przez NFZ), na polskim rynku znajduje się obecnie od kilku do kilkudziesięciu aparatów różnych firm. Nie ma jednego idealnego aparatu, który będzie dobry dla każdego pacjenta. Wybranie tego najlepszego jest trudne zarówno dla lekarza jak i chorego. Konieczne jest zastosowanie próby użytkowej w warunkach naturalnych. W przypadku aparatów na staw kolanowy jest to chodzenie po schodach (w górę i w dół), przejście w terenie nierównym (łąka, trawnik), zejście po pochyłości. Czynności te pozwalają ocenić stopień poprawy chodu dla konkretnego pacjenta po zastosowaniu danego aparatu. Dopiero po spróbowaniu kilku typów ortez, chory może podjąć w miarę racjonalny wybór. Duży wpływ na jakość dokonanego wyboru ma doświadczenie i wiedza osoby dobierającej zaopatrzenie w sklepie ortopedycznym.

Nawet najlepsza orteza nie jest panaceum na wszystko, a jedynie istotnym elementem złożonego procesu leczenia i rehabilitacji. Nadużywanie ortezy może doprowadzić do zaniku mięśni i pogorszenia funkcji stawu oraz powodować obrzęki odcinków kończyny położonej poniżej. Warunkiem koniecznym prawidłowego i bezpiecznego stosowania jest systematyczne i prawidłowe wykonywanie, odpowiednio dobranych dla danego schorzenia, ćwiczeń wzmacniających układ mięśniowy. Nauka ćwiczeń odbywa się pod opieką magistra lub technika rehabilitacji na zlecenie lekarza prowadzącego. Odpowiedni dobór ćwiczeń i zdyscyplinowanie pacjenta w ich systematycznym wykonywaniu wzmacnia układ mięśniowy, zapobiegając zanikom i niejednokrotnie pozwala na skrócenie czasu stosowania ortezy, a nawet pozwala na rezygnację z jej użytkowania. Ważnym elementem prawidłowego użytkowania ortezy jest przestrzeganie zaleceń producenta umieszczonych w instrukcji.

Podstawowe zasady doboru ortez

Przypominanie o podstawowych zasadach wyboru ortez wydawać się może trywialne. Jednak w swojej praktyce bardzo często spotykam się z pacjentami, którzy mają problemy ze stosowaniem nawet najlepszych ortez. Przy doborze ortezy należy pamiętać:

· orteza jest zwykle jedynie jednym z elementów kompleksowego leczenia rehabilitacyjnego;

· poprawa funkcji – podstawowym celem stosowania ortezy jest umożliwienie wykonywania czynności i prac bez lub z jak najmniejszymi dolegliwościami, szybciej i efektywniej;

· określenie czasu stosowania, okresie doby i/lub czynności przy których stosowanie ortezy jest niezbędne, okresu stosowania, ustawienia i zakresu ruchu szyn – w przypadku ortez zlecanych przez lekarza prowadzącego należy się bezwzględnie stosować do określonych przez niego wskazań i zaleceń;

· dopasowanie – jedynie prawidłowo założona i dopasowana orteza spełnia swoją funkcję – niewłaściwe lub niedokładne zakładanie i stosowanie może doprowadzić do nasilenia dolegliwości z pogorszeniem funkcji, powstania obrzęków, zmian skórnych, stanów zapalnych żył – instruktażu zakładania udziela lekarz prowadzący, magister lub technik rehabilitacji;

· systematyczne wykonywanie ćwiczeń zalecanych przez lekarza prowadzącego i długotrwałe ich stosowanie;

· w przypadku ortez kończyny dolnej (szczególnie stawu kolanowego) przy współistniejących obrzękach lub/i żylakach zwykle konieczne jest stosowanie prawidłowo dobranych pończoch przeciwżylakowych.

Podstawowe błędy przy dobieraniu i stosowaniu ortez przez pacjentów

1. Wybór niewłaściwej ortezy:

· brak czasu na sprawdzenie czy i w jakim stopniu dana orteza poprawia upośledzoną funkcję,

· kupowanie lub odbieranie ortezy przez osoby drugie,

· wybieranie jedynie spośród ortez które są aktualnie w sklepie,

· wybieranie ortez najtańszych (zarówno przez pacjentów jak i sprzedawców),

· wybieranie nieprawidłowych ortez przez niekompetentnych sprzedawców.

2. Wybór nieprawidłowego rozmiaru ortezy (zwykle z powodu pośpiechu).

3. Nieprawidłowe zakładanie ortezy – zdarza się bardzo często i dotyczy wszystkich grup ortez.

4. Nieprawidłowe stosowanie:

· zbyt długie lub zbyt krótkie w okresie aktywności pacjenta,

· przy niewłaściwych czynnościach (np. orteza stawu kolanowego służy do chodzenia – nie należy siedzieć w nierozpiętej ortezie dłużej niż kilkanaście minut),

· nie wykonywanie, lub niesystematyczne wykonywanie ćwiczeń koniecznych przy długotrwałym stosowaniu ortez (zaleconych przez lekarza prowadzącego lub magistra rehabilitacji),

· nie stosowanie się do zaleceń lekarza prowadzącego – np. przy stosowaniu ortez stawu kolanowego często konieczne jest stosowanie pończoch przeciwżylakowych z II stopniem ucisku.

·

Piotr Kliszcz

lek. med., ortopeda i traumatolog, specjalista rehabilitacji medycznej.
Pasjonat nurkowania, fotograf, twórca podwodnych pejzaży.