Orteza - nadzieja na sprawność

Orteza - zło konieczne, czy nadzieja na sprawność, niezależność i poprawę jakości życia

Niepełnosprawność ze względu na ilość osób których dotyczy (wg różnych statystyk od 10 do 30% społeczeństwa) uważa się za znaczący problem społeczny. Szczególnie problem jakości życia i stopnia samodzielności osób niepełnosprawnych jest coraz częściej podejmowany przez samych zainteresowanych. Nieodłącznym elementem kompleksowego leczenia i rehabilitacji pacjentów niepełnosprawnych ruchowo jest odpowiedni dobór prawidłowego i skutecznego zaopatrzenia ortotycznego, zewnętrznie wspomagającego funkcję narządu ruchu.

W ostatnich 20 latach doszło do wykorzystania najnowszych osiągnięć technologicznych stosowanych wcześniej jedynie w medycynie sportowej (włókna węglowego, tworzyw sztucznych, nowych oddychających materiałów, stopów metali, zawiasów wieloosiowych). Zastosowanie ich w masowej produkcji nowych generacji pozwoliło na poprawę skuteczności, wytrzymałości i funkcjonalności oraz zmniejszenie ciężaru produkowanych ortez. Wybitna poprawa estetyki wykonania i możliwość szybkiego indywidualnego dopasowania spowodowała zwiększenie stopnia akceptacji przez pacjentów i lekarzy. Stosowanie najnowszej generacji materiałów i jednoczesne kompleksowe leczenie rehabilitacyjne pozwoliło na wyeliminowanie, w znacznym stopniu, istniejących wcześniej wad. Pojawiło się wiele firm zajmujących się produkcją i dystrybucją nowoczesnego zaopatrzenia ortopedycznego.

Na rynek polski nowoczesne ortezy dotarły na początku lat 90, jednak praktycznie dopiero ostatnie 10 lat przyniosło ich upowszechnienie. Wcześniej ortezy były konstruowane w oparciu o Zakłady Ortopedyczne – długi czas oczekiwania, niska jakość wykonania i użytych materiałów sprawiała, że były stosowane niechętnie zarówno przez lekarzy i pacjentów, i traktowane jak zło konieczne. Schorzenia o stosunkowo małym stopniu zaawansowania (np. jednopłaszczyznowe niestabilności stawu kolanowego) nie były zaopatrywane, co prowadziło do szybkiej progresji zmian i znacznego ograniczenia sprawności. Niechęć do stosowania różnego typu ortez (stabilizatorów, gorsetów) utrzymuje się w środowisku medycznym i wśród pacjentów do chwili obecnej. Często dopiero przymierzenie przez chorego określonej gotowej ortezy powoduje, że przekonuje się on o korzyściach płynących z jej użytkowania. W ostatnich 10 lat ogromnie zwiększyło się zainteresowanie ortezami w sporcie - doceniają i stosują je z powodzeniem trenerzy i sportowcy. Orteza umożliwia szybszy powrót do treningów i skraca czas pauzowania po kontuzjach.

Współcześnie stosowane ortezy można podzielić praktycznie na trzy grupy:

1. Stosowane profilaktycznie u osób zdrowych przy wykonywaniu niektórych czynności. Do tej grupy zaliczyć można ortezy stosowane u pracowników wykonujących ciężkie prace fizyczne lub długotrwałe prace w pozycjach wymuszonych. Stosowanie odpowiednich pasów lędźwiowych, stabilizatorów nadgarstka i różnego typu ortez w sposób istotny zmniejsza wypadkowość i absencję chorobową. W tym wypadku wpływ na stosowanie tego typu zabezpieczeń przez pracodawców mają również firmy ubezpieczeniowe. Koszty spowodowane absencją chorobową, odszkodowaniami z tytułu następstw wypadków i trwałego upośledzenia sprawności sprawiają, że stają się one coraz bardziej zainteresowane profilaktyką, maksymalnie szybkim i skutecznym leczeniem osób ubezpieczonych. W przypadku sportowców stosowanie ortezy spełnia dwie funkcje – ochrania przed urazami i pozwala na maksymalnie szybki powrót do intensywnego treningu po przebytych urazach.

2. Stosowane okresowo u osób aktywnych, pracujących u których doszło do czasowego lub trwałego upośledzenia funkcji narządu ruchu w stopniu lekkim i umiarkowanym. Zastosowanie profesjonalnie dobranych ortez umożliwia skrócenie okresu niezdolności do pracy, utrzymanie zatrudnienia na dotychczasowym stanowisku, pozwala na aktywne uprawianie ulubionych sportów czy rekreację (np. jazda na nartach, taniec, chodzenie po górach, praca na działce).

Nowoczesne ortezy są lekkie, wytrzymałe, umożliwiają wykonywanie pełnego zakresu ruchów w stawie. Stosowane są zwykle okresowo i oprócz profesjonalnego doboru przez lekarza istotną sprawą jest ich akceptacja przez pacjenta. Dzięki szerokiej gamie ortez dostępnych obecnie na polskim rynku możliwy jest duży wybór.

3. Stosowane długotrwale przy czynnościach codziennych u osób niepełnosprawnych ruchowo, u których nastąpiło trwałe lub czasowe upośledzenie sprawności ruchowej w stopniu umiarkowanym i znacznym.

Zastosowanie ortez u tych pacjentów umożliwia poprawę sprawności ruchowej i osiągnięcie większego stopnia samodzielności. Dla tej grupy chorych większość zaopatrzenia ortopedycznego jest częściowo lub całkowicie refundowana przez NFZ na wniosek lekarza prowadzącego. Dobór prawidłowych ortez odbywa się pod nadzorem lekarza specjalisty – dobiera się nie tylko rodzaj i typ ortezy, ale również określa czas i warunki jej stosowania. Istotną rolę w powodzeniu stosowania ortezy odgrywa również akceptacja i zdyscyplinowanie pacjenta. Dobrze dobrana orteza poprawia komfort życia, zmniejsza i zapobiega występowaniu dolegliwości bólowych, pozwalając na zmniejszenie dawek leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, często umożliwia samodzielne poruszanie.

Orteza jest wyrobem medycznym powodującym określone skutki i w tym aspekcie niezwykle istotna jest kompetentna pomoc technika rehabilitacji w dopasowaniu i nauce samodzielnego zakładania przez pacjenta. Odbywa się to w punkcie wydawania zaopatrzenia ortopedycznego. Niedopasowanie prawidłowej ortezy może spowodować powikłania (zbyt luźna nie spełni swojego zadania, zbyt ciasna może spowodować obrzęki, niedokrwienie, zapalenie żył z zakrzepicą, otarcia) i zniechęcić pacjenta do jej stosowania. Wydanie pacjentowi nieodpowiedniej ortezy może spowodować podobne skutki, a nawet doprowadzić do uszkodzenia stawu i tkanek otaczających. W przypadku stosowania stabilizatorów kolana i stawu skokowego, przy współistnieniu zmian żylakowych lub obrzęków naczyniowych, niezbędne jest stosowanie u chorego dobrej jakości pończoch przeciwżylakowych. Zadaniem osoby dopasowującej określony aparat jest nauczenie pacjenta prawidłowego zakładania. Problem ten, często lekceważony, może spowodować niepotrzebne komplikacje i powikłania (możliwe jest odwrotne zakładanie aparatu, nieprawidłowe dociąganie pasów regulujących, wyciąganie bolców regulujących ustawienia kątowe lub elementów wzmacniających konstrukcję). Fachowość personelu pracującego w punktach zaopatrzenia ortopedycznego może niejednokrotnie zadecydować o końcowym sukcesie całego procesu terapeutycznego.

Aparaty tego samego typu różnych firm mogą się w bardzo dużym stopniu różnić jakością użytych materiałów, trwałością i skutecznością. Końcowym etapem doboru określonej ortezy jest sprawdzenie przez lekarza prowadzącego prawidłowości użytkowania zleconego zaopatrzenia ortopedycznego.

Zaopatrzenie ortotyczne jest jednym z elementów kompleksowego postępowania terapeutytcznego. Stosowane ortezy, kontrolując ruchy określonych stawów , zastępują układ uszkodzonych stabilizatorów fizjologicznych – czynnych, czyli mięśni i biernych – aparatu więzadłowo torebkowego. Zabezpieczając przed pogłębianiem się istniejących uszkodzeń pozwalają na skuteczniejsze działanie naturalnych dla organizmu procesów naprawczych, jednak zastępując częściowo funkcję układu mięśniowego, powodują jego zaniki. Problem ten, często wyolbrzymiany, zniechęca znaczną część lekarzy i pacjentów do stosowania ortez we wczesnych i średnio zaawansowanych stanach chorobowych. Nawet najlepsza orteza nie jest panaceum na wszystko, a jedynie istotnym elementem złożonego procesu leczenia. Warunkiem koniecznym prawidłowego i bezpiecznego stosowania jest systematyczne i prawidłowe wykonywanie odpowiednio dobranych dla danego schorzenia ćwiczeń wzmacniających układ mięśniowy. Nauka ćwiczeń odbywa się pod opieką magistra lub technika rehabilitacji na zlecenie lekarza prowadzącego. Odpowiedni dobór ćwiczeń i zdyscyplinowanie pacjenta w ich systematycznym wykonywaniu wzmacnia układ mięśniowy. Zapobiega również zanikom
i niejednokrotnie pozwala na ograniczanie czasu stosowania ortezy (a nawet pozwala na rezygnację z jej użytkowania).

Urynkowienie sfery usług medycznych, wzrost świadomości medycznej pacjentów, wpływ firm ubezpieczeniowych na polskim rynku (możliwość procesów o odszkodowania za zaniechanie określonych procedur medycznych) sprawi, że w najbliższych latach znajomość dostępnych ortez i ich stosowanie w środowisku medycznym stanie się równie istotne jak znajomość rynku farmaceutycznego.

Reasumując - nowoczesne ortezy w sposób istotny podnoszą jakość życia i stopień sprawności pacjentów, stanowiąc jeden z istotnych elementów kompleksowego leczenia. Warunkiem powodzenia jest odpowiednie dobranie aparatu, z określeniem zasad jego stosowania, przez doświadczonego lekarza specjalistę, odpowiednie dopasowanie przez technika rehabilitacji w punkcie zaopatrzenia ortopedycznego i prawidłowe użytkowanie przez pacjenta (z uwzględnieniem systematycznego wykonywania zaleconych ćwiczeń).

Piotr Kliszcz

lek. med., ortopeda i traumatolog, specjalista rehabilitacji medycznej.

Pasjonat nurkowania, fotograf, twórca podwodnych pejzaży.