Choroby zwyrodnieniowe stawów

Mianem tym obejmuje się grupę chorób narządu ruchu, których wspólną cechą są zmiany zwyrodnieniowe określonych stawów, zwłaszcza ich chrząstkowej powierzchni, z następczymi odczynami kostnymi.

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest najczęstszą chorobą układu ruchu. Rozwija się w wyniku zaburzenia jakości i ilości chrząstki stawowej, której zadaniem jest amortyzowanie ruchów stawu i umożliwienie

przesuwania się powierzchni stawowych.

Z czasem uszkodzeniu ulegają również inne struktury; kość pod chrząstką stawową, torebka stawowa, otaczające staw więzadła, ścięgna i mięśnie. Skutkiem tego są ból i sztywność stawu, a następnie zniekształcenie jego obrysów oraz ograniczenie ruchomości. Choroba zwyrodnieniowa prowadzi to do pogorszenia jakości życia i niesprawności. Najczęściej atakuje kolana, biodra, kręgosłup, stawy palców rąk i stóp, ale może dotyczyć każdego stawu.

Wyróżniamy chorobę zwyrodnieniową:

- pierwotną, o nieznanej przyczynie; częstość jej występowania zwiększa się z wiekiem

- wtórną, wywołaną konkretną przyczyną, np. urazem, zakażeniem, innymi chorobami stawów (np. RZS, nagromadzeniem złogów wapnia w chrząstce stawowej), wrodzonymi zaburzeniami budowy oraz innymi chorobami (np. cukrzycą, nadczynnością przytarczyc).

Czynniki wywołujące chorobę zwyrodnieniową to min.

- Otyłość; im większa masa ciała, tym większe ryzyko rozwoju choroby zwyrodnieniowej (zwłaszcza kolan). Redukcja nadwagi zmniejsza zagrożenie rozwojem choroby.

- Osłabienie mięśni otaczających staw; stabilizują one staw i zapewniają płynność ruchu, dlatego tak ważne jest dbanie o dobrą kondycję fizyczną.

Czynniki zawodowe; choroba zwyrodnieniowa kolana może być spowodowana m.in. częstym klęczeniem lub zginaniem kolana, stawów biodrowych; podnoszeniem ciężkich przedmiotów lub długotrwałym staniem, stawów rąk; narażeniem na wibracje.

Uprawianie sportu; niektóre formy aktywności fizycznej związane są z nadmiernym przeciążeniem stawów i urazami, np. podnoszenie ciężarów, piłka nożna, zapasy, spadochroniarstwo, taniec; zwłaszcza uprawiane wyczynowo.

Zaburzenia budowy stawu, np. wrodzona dysplazja biodra, koślawość i szpotawość kolan, niestabilność stawu po urazie; można je korygować poprzez rehabilitację, używanie odpowiednich przyrządów ortopedycznych lub leczenie operacyjne.

Wiek; ryzyko wystąpienia choroby zwyrodnieniowej zwiększa się z wiekiem, choć są osoby starsze, które nie mają żadnych jej oznak. Należy pamiętać, że choroba zwyrodnieniowa stawów nie jest tylko "naturalnym objawem starzenia", ale wynika z wielu innych czynników (na wiele z nich mamy wpływ).

Płeć; kobiety chorują częściej niż mężczyźni, choroba nasila się po menopauzie.

Czynniki genetyczne - zwłaszcza w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów rąk i kolan.

Choroba zwyrodnieniowa jest bardzo powszechna. Można ją rozpoznać u ponad połowy osób po 40. roku życia, a niemal u co piątej osoby stwierdza się istotne ograniczenie sprawności z jej powodu. Występuje z podobną częstością u kobiet i mężczyzn, jednak cięższe postaci dotyczą na ogół kobiet. Zmiany zwyrodnieniowe można stwierdzić na zdjęciach radiologicznych u ponad 80% osób po 55. roku życia, mogą one jednak nie dawać żadnych objawów klinicznych.

Pierwsze objawy choroby pojawiają się z reguły pomiędzy 40. a 60. rokiem życia. Mogą dotyczyć jednego, kilku lub (rzadziej) wielu stawów. Na początku objawy występują wyłącznie podczas ruchu, później mogą się pojawiać również w spoczynku i w nocy.

Pojawia się ból - typowy jest ból mechaniczny, występujący przy ruchach stawu i ustępujący w spoczynku; nasilający się pod koniec dnia. Największy problem występuje na początku ruchu (tzw. ból startowy), np. przy wstawaniu z krzesła, rozpoczynaniu chodu. Typowo ból jest odczuwalny w zajętym stawie, rzadziej w innej lokalizacji (np. w przypadku zwyrodnienia stawu biodrowego może wystąpić ból w pachwinie lub ból kolana).

Ból ten odróżnia się od tzw. bólu zapalnego, który wskazuje na zaostrzenie choroby. Ból zapalny występuje również w spoczynku, nasila się w nocy i w godzinach porannych, często wiąże się z wysiękiem w stawie. Wymaga diagnozowania i oszczędzania zajętego stawu.

Często występuje tzw. sztywność poranna (po obudzeniu się), ustępująca z reguły w ciągu 5-10 minut. Może się powtarzać w ciągu dnia po okresie bezruchu (sztywność "startowa").

Występuje także ograniczenie ruchomości; zajęte stawy stopniowo tracą pełny zakres ruchu, np. pojawia się problem z wyprostowaniem lub zgięciem kolana czy odwiedzeniem nogi w stawie biodrowym. Może również dojść do nagłego zablokowania ruchu w stawie przez fragmenty oderwanej chrząstki lub wyrośla kostne. Pogorszenie funkcjonowania chorego stawu prowadzi do zaniku okolicznych mięśni i niesprawności.

Pojawia ją się trzeszczenia, które mogą być odczuwalne przy ruchach stawu z powodu tarcia o siebie nierównych powierzchni stawowych. Widoczne stają się także zniekształcenia.

W przebiegu choroby zwyrodnieniowej można wyróżnić:

- okresy stabilizacji; objawy mają w miarę stałe nasilenie, występują tylko przy ruchu,

- okresy zaostrzeń; przebiegają z nasileniem bólu i sztywności stawu; objawy występują również w spoczynku i w godzinach nocnych; często dochodzi do poszerzenia obrysów stawu związanego z nagromadzeniem w jego wnętrzu płynu wysiękowego, powstającego w wyniku stanu zapalnego, w odpowiedzi na kolejne uszkodzenie chrząstki i inne nieznane przyczyny.

Jeśli wystąpią objawy choroby zwyrodnieniowej, należy się zgłosić do lekarza - odpowiednio wczesne rozpoznanie i leczenie odgrywa kluczową rolę w uniknięciu niesprawności.

Choroba zwyrodnieniowa stawów rzadko wymaga pilnej interwencji lekarskiej, ale jest ona konieczna, jeśli:

- wystąpi zaostrzenie objawów, z którymi nie można sobie poradzić; konieczne jest wtedy zastosowanie silniejszych leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych,

- jeżeli po punkcji stawu wystąpiło znaczne nasilenie bólu, obrzęk i wzmożone ocieplenie stawu lub gorączka; mogą to być oznaki zakażenia stawu wymagające pilnej interwencji lekarskiej; ból stawu, który mija w ciągu doby po wykonaniu punkcji, jest normalny (w tym czasie nie należy obciążać stawu),

- objawy choroby nasilają się pomimo stosowanego leczenia (rehabilitacji, eliminacji czynników ryzyka, leczenia wspomagającego); może to być wskazanie do leczenia operacyjnego (np. wszczepienia protezy kolana lub biodra),

- pojawią się inne niepokojące objawy, np. ból wielu stawów, osłabienie, gorączka, nieuzasadnione zmniejszenie masy ciała; mogą wskazywać na inną chorobę stawów (np. RZS),

- wystąpił ból okolicy podkolanowej lub łydki; może być wynikiem pęknięcia torbieli dołu podkolanowego, czyli wypełnionej płynem struktury położonej z tyłu kolana, towarzyszącej chorobie zwyrodnieniowej; ból łydki może być również objawem zakrzepowego zapalenia żył głębokich, które jest poważną chorobą wymagającą szybkiego leczenia!

Lekarz ustala rozpoznanie na podstawie objawów i charakterystycznych zmian widocznych na zdjęciach radiologicznych; typowe nieprawidłowości to zwężenie szpary stawowej, torbiele zwyrodnieniowe, zagęszczenie kości położonej bezpośrednio pod chrząstką i wyrośla kostne.

Czasem przydatne są inne badania takie jak USG stawów, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny. Badania laboratoryjne wykonuje się w przypadku podejrzenia innej choroby reumatologicznej oraz w celu określenia bezpieczeństwa stosowanych leków. W razie wystąpienia płynu w stawie lekarz może wykonać punkcję stawu i badanie płynu stawowego.

Są różne sposoby leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów min niefarmakologiczne będące niezbędnym elementem leczenia, pozwala bowiem znacząco zmniejszyć objawy choroby i liczbę zażywanych leków. Konieczne jest utrzymanie prawidłowej masy ciała. Nadwaga, zwłaszcza gdy pojawiła się już w okresie dojrzewania, znacznie zwiększa ryzyko zachorowania i cięższego przebiegu choroby zwyrodnieniowej. Schudnięcie (nawet niewielkie) zmniejsza to ryzyko, zwalnia postęp choroby, a także zmniejsza ból stawów i zapotrzebowanie na leki przeciwbólowe. Pomocne są ćwiczenia fizyczne. Odpowiednio dobrane ćwiczenia zwiększają zakres ruchu w stawie i wzmacniają otaczające go mięśnie. Program ćwiczeń powinien być wdrażany pod okiem rehabilitanta i kontynuowany w domu. Osoby, które ćwiczą regularnie, mają mniej dolegliwości bólowych i funkcjonują lepiej niż nieaktywni. Konieczne jest odciążanie stawu, które zmniejsza niekorzystne siły mechaniczne działające na staw. Służy do tego odpowiednie zaopatrzenie ortopedyczne: laski, kule i chodziki pomagające w poruszaniu się, urządzenia stabilizujące stawy i poprawiające oś kończyny (tzw. ortezy), wkładki korekcyjne do butów i odpowiednie obuwie zmniejszające obciążenie kręgosłupa oraz stawów kończyn dolnych.

Zdarza się, ze konieczne jest unieruchomienie, wskazane jedynie w przypadku znacznego zaostrzenia choroby z objawami zapalenia stawu. Zupełny brak aktywności fizycznej prowadzi do zaniku mięśni i pogorszenia funkcji stawów. Pomocna w leczeniu bywa też krioterapia. Innym rodzajem leczenia jest farmakoterapia, dobierana każdemu pacjentowi indywidualnie przez lekarza, oraz w razie wskazań; leczenie chirurgiczne (np. kolana lub stawu biodrowego) Należy się liczyć z tym, że całkowite wyleczenie choroby zwyrodnieniowej, czyli naprawienie uszkodzonej chrząstki, nie jest obecnie możliwe Choroba z reguły postępuje doprowadzając z czasem do niesprawności, przewlekłego bólu i pogorszenia jakości życia. Odpowiednie leczenie pozwala natomiast złagodzić dolegliwości, zachować aktywny tryb życia i spowolnić tempo rozwoju zmian zwyrodnieniowych. Nie zawsze da się uniknąć, ale z pewnością można opóźnić wystąpienie choroby, albo spowolnić proces zwyrodnienia stawów. W tym celu należy:

- zrzucić zbędne kilogramy,

- dbać o dobrą kondycję fizyczną, uprawiając sporty, które nie powodują dużych przeciążeń stawów, takie jak pływanie, bieganie (po miękkim podłożu i w odpowiednim obuwiu!), jazda na rowerze,

- nie należy wykonywać czynności wywołujących ból stawów,

- oszczędzać stawy: unikając noszenia ciężkich przedmiotów, chodzenia po nieregularnym podłożu, długotrwałego stania lub klęczenia,

- przystosować otoczenie do swoich potrzeb (np. montując uchwyty ułatwiające wstawanie),

- stosować się do zaleceń lekarza dotyczących poprawy funkcjonowania stawu (np. nosić wkładki do butów, używać stabilizatorów, kul lub innego zaopatrzenia ortopedycznego),

- wykonywać zalecone ćwiczenia rehabilitacyjne,

- nauczyć się rozpoznawać zaostrzenia choroby; w tym czasie ważne jest odciążanie stawu przy użyciu laski, kul, stabilizatorów; lekarz może zalecić odpoczynek przez;24 godzin a także zaproponować zmianę leczenia.

Cyt.Sekcja Organiz i Rozl.z N.F.Z